ज्ञानसागर माध्यमिक विद्यालय, नेपालगञ्जमा कृत्रिम बौद्धिकता आधारित एआई मेन्टर प्रणाली सञ्चालनमा

विश्वव्यापी रूपमा प्रविधिको तीव्र विकास भइरहँदा यसको प्रभाव हरेक क्षेत्रमा देखिन थालेको छ। विशेषगरी शिक्षा क्षेत्रमा प्रविधिले नयाँ आयाम थपेको छ। डिजिटल उपकरण, अनलाइन माध्यम र स्मार्ट प्रणालीपछि अहिले कृत्रिम बौद्धिकता (Artificial Intelligence–AI) शिक्षण–सिकाइको महत्वपूर्ण साधनका रूपमा उभिएको छ। यही परिवर्तित परिवेशलाई मध्यनजर गर्दै नेपालगञ्ज–बाँकेस्थित ज्ञानसागर माध्यमिक विद्यालयले शिक्षण प्रक्रियामा एआईलाई योजनाबद्ध रूपमा एकीकृत गर्ने पहल सुरु गरेको छ।

कृत्रिम बौद्धिकता यस्तो प्रविधि हो जसले मानवजस्तै विश्लेषण, सुझाव, सामग्री निर्माण र समस्या समाधान गर्न सक्छ। यसले कतिपय क्षेत्रमा मानव श्रमलाई चुनौती दिएको देखिए पनि धेरै क्षेत्रमा कामलाई सहज, छरितो र प्रभावकारी बनाएको छ। शिक्षा क्षेत्रमा पनि यसबारे बहस भइरहेकै छ—एआई अवसर हो कि चुनौती? ज्ञानसागर माध्यमिक विद्यालयले भने यसलाई स्पष्ट रूपमा “सहयोगी साधन” का रूपमा स्वीकार गरेको छ। विद्यालयका अनुसार एआई मानवको निर्देशन, सुझाव र मार्गदर्शनमा काम गर्ने प्रणाली हो। त्यसैले यसको प्रभावकारिता पूर्ण रूपमा प्रयोगकर्ताको सोच, तरिका र जिम्मेवारीमा निर्भर हुन्छ।

मिति २०८२ साल फाल्गुन १ गते शुक्रबार विद्यालय परिसरमा आयोजित विशेष कार्यक्रममा विभिन्न एआई मेन्टर औपचारिक रूपमा सार्वजनिक गरिएको थियो। कार्यक्रममा विद्यालयका सम्पूर्ण शिक्षकहरूको सहभागिता रहेको थियो। उक्त अवसरमा विद्यालयले एआईलाई कक्षा–वाइज पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक तथा तहगत सिकाइ उद्देश्यसँग जोडेर प्रयोग गरिने जानकारी गराएको थियो।

हाल विद्यालयमा “सी गुरु मेन्टर एआई”, कक्षा ६–८ का लागि “English Mentor AI”, “माध्यमिक तहको सामाजिक सहयोगी एआई मेन्टर” तथा “नेपाली शिक्षण गुरु एआई मेन्टर” निर्माण भइसकेका छन्। यी एआई मेन्टरहरूको मूल उद्देश्य शिक्षक र विद्यार्थीलाई शैक्षिक गतिविधिमा सहयोग पुर्‍याउनु हो। पाठ योजना तयार पार्ने, अभ्यास प्रश्न निर्माण गर्ने, सिकाइ सामग्री व्यवस्थित गर्ने, विषयवस्तु सरल भाषामा व्याख्या गर्ने, अतिरिक्त अभ्यास उपलब्ध गराउने तथा परियोजना कार्यमा मार्गदर्शन गर्ने जस्ता काममा यी टुलहरू उपयोगी हुने विश्वास गरिएको छ।

विद्यालयले विशेष रूपमा पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा निर्माण गरिएको आधिकारिक पाठ्यक्रमलाई आधार मानेर यी एआई टुलहरूलाई निर्देशन दिएको जनाएको छ। यसले एआईको प्रयोगलाई सान्दर्भिक, संरचित र राष्ट्रिय शिक्षानीतिसँग समन्वित बनाउने अपेक्षा गरिएको छ। विद्यालय प्रशासनका अनुसार एआईले मनपरी सामग्री उत्पादन गर्ने होइन, बरु निर्धारित पाठ्यक्रम र सिकाइ उद्देश्यअनुसार सहयोग गर्नेछ।

विद्यालयका प्रधानाध्यापक होमराज खड्काको सक्रियता र दूरदृष्टिमा आधारित भएर यो पहल अघि बढाइएको हो। उहाँले प्रविधिलाई सही दिशामा प्रयोग गर्न सके शिक्षण प्रक्रिया गुणस्तरीय, प्रभावकारी र सृजनशील बन्ने धारणा व्यक्त गर्नुभएको छ। उहाँका अनुसार एआई शिक्षकको विकल्प होइन, शिक्षकलाई अझ सक्षम बनाउने सहायक प्रणाली हो।

निर्माण प्रक्रियामा माध्यमिक तहका सामाजिक शिक्षक दीपक रिमाल तथा आधारभूत तहका अङ्ग्रेजी शिक्षक शिव काफ्ले उपाध्यायको विशेष भूमिका रहेको थियो। उहाँहरूले विषयगत आवश्यकता, कक्षागत अनुभव र विद्यालयको शैक्षिक सन्दर्भलाई ध्यानमा राखेर एआई मेन्टरहरू विकास गर्न योगदान पुर्‍याउनुभएको थियो।

विद्यालयले आगामी शुक्रबार विज्ञान र गणित विषयका लागि पनि एआई टुल निर्माण गर्ने निर्णय गरेको जनाएको छ। विश्लेषणात्मक र प्रयोगात्मक प्रकृतिका यी विषयमा एआईको प्रयोगले चरणबद्ध समस्या समाधान, अभ्यास निर्माण, अवधारणा स्पष्टता तथा त्रुटि विश्लेषणमा महत्वपूर्ण सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ। यस कदमले विद्यालयलाई पूर्ण रूपमा प्रविधि–समन्वित शिक्षण प्रणालीतर्फ उन्मुख गराउने विश्वास लिइएको छ।

विद्यालयले एआईको प्रयोग जिम्मेवार र सचेत ढंगले गर्नुपर्नेमा पनि जोड दिएको छ। प्रविधि शक्तिशाली भए पनि त्यसको सही उपयोग मानवको ज्ञान, विवेक र नैतिकतामा निर्भर रहने कुरा कार्यक्रममा उल्लेख गरिएको थियो। एआईलाई स्पष्ट उद्देश्य, सही निर्देशन र शिक्षकको निगरानीमा प्रयोग गरिने नीति विद्यालयले अवलम्बन गरेको छ।

समग्रमा, ज्ञानसागर माध्यमिक विद्यालय, नेपालगञ्जले शिक्षामा नवीनतम प्रविधिको प्रयोगमार्फत गुणस्तरीय, प्रभावकारी र सृजनशील शिक्षण संस्कृतिको विकास गर्ने लक्ष्य अघि सारेको छ। एआई मेन्टर प्रणालीमार्फत शिक्षकको कार्यदक्षता अभिवृद्धि, विद्यार्थीको आत्मनिर्भर सिकाइ क्षमता विकास तथा समयानुकूल शिक्षा प्रदान गर्ने उद्देश्य राखिएको छ। यो पहल स्थानीय स्तरमा प्रविधिमैत्री शिक्षणको एक महत्वपूर्ण उदाहरणका रूपमा स्थापित हुने अपेक्षा गरिएको छ।