राष्ट्र केवल भौगोलिक सीमामा सीमित भएर बस्दैन; राष्ट्र भनेको चेतनाको एउटा साझा आधार हो जसमा पुस्तौँको सपना, संघर्ष र आशा मिसिएको हुन्छ। आमाबुबाले आफ्नो सन्तानका लागि उज्यालो भविष्य देख्छन्, पुराना पुस्ताले आफ्नो पसिना र बलिदानले त्यो भविष्यको जग बसाल्छन्, र नयाँ पुस्ता—विशेषतः युवाले—त्यो यात्रालाई अघि बढाउने जिम्मेवारी बहन गर्छन्। नेपालको वास्तविकता अझ संवेदनशील छ, किनकि यहाँको जनसंख्याको ठूलो हिस्सा युवा नै छन्। त्यसैले नेपालको भोलि उनीहरूको सोच, कर्म र राष्ट्रप्रेममा भर पर्छ भन्ने कुरा अस्वीकार गर्न सकिन्न।
युवालाई प्रायः उमंग, जोश र साहसको प्रतीक मानिन्छ। तर यति मात्र होइन—युवावस्था जिम्मेवारी बोध गर्ने र परिवर्तनको बाटो रोज्ने महत्त्वपूर्ण चरण पनि हो। समाजमा रहेका अन्याय, असमानता र कुसंस्कारलाई चुनौती दिने क्षमता युवामै हुन्छ। गाउँमा बाटो खन्नेदेखि सहरमा आवाज उठाउने, विद्यालयमा पढाइ गर्नेदेखि विश्वविद्यालयमा अनुसन्धान गर्ने—जसरी जसरी जिम्मेवारी बढ्छ, त्यहाँ युवाको सक्रियता अनिवार्य हुन्छ। उनीहरूलाई केवल दर्शक बनाइ राख्ने होइन, नेतृत्व र निर्णयमा अग्रपङ्क्तिमा ल्याउनु आजको आवश्यकता हो।
नेपालको अर्थतन्त्रलाई मजबुत बनाउन युवाको योगदान केन्द्रीय छ। खेतमा पसिना बगाउने युवा बिना अन्न फल्दैन, कारखानामा श्रम गर्ने युवा बिना उत्पादन बढ्दैन, नयाँ विचार ल्याउने उद्यमशील युवा बिना अर्थतन्त्र चल्दैन। कतिपयले आफ्नै देशमा स्वरोजगार सिर्जना गरेर योगदान गर्छन् भने कतिपयले विदेशमा श्रम गरेर रेमिटेन्स पठाउँछन्। दुवै प्रकारको योगदानले देशलाई नै थामिरहेको छ। तर विडम्बना के छ भने, यति ठूलो योगदान दिन्छन् तर पर्याप्त अवसर, सम्मान र सुरक्षाको अभावले उनीहरू प्रायः उपेक्षित रहन्छन्।
आजको विश्व विज्ञान र प्रविधिबिना अगाडि बढ्दैन। मोबाइल एप बनाउने, अनलाइन शिक्षा सुरु गर्ने, नयाँ व्यवसाय सञ्चालन गर्ने वा स्मार्ट कृषि प्रविधि अपनाउने जस्ता क्षेत्रमा युवा अग्रसर छन्। यसले उनीहरूलाई मात्र होइन, राष्ट्रलाई पनि प्रतिस्पर्धी बनाइरहेको छ। विश्वस्तरीय प्रतिस्पर्धामा जब नेपाली युवाले आफ्नो क्षमता देखाउँछन्—जसरी खेलकुद, संगीत, व्यवसाय वा अनुसन्धानमा देखाइएको छ—त्यो बेला नेपाल पनि गौरवान्वित हुन्छ। त्यसैले युवाको नवीनता व्यक्तिगत मात्र होइन, राष्ट्रिय सम्पत्ति हो।
युवाले नेपालको सांस्कृतिक पहिचानलाई समेत नयाँ रूप दिन सक्छन्। नेपाल केवल हिमाल र प्राकृतिक सौन्दर्यको देश होइन; यसमा भाषा, संस्कृति, कला, साहित्य र परम्पराको गहिरो सम्पदा छ। ती सम्पदालाई आधुनिक माध्यममार्फत प्रचार–प्रसार गर्ने काम युवाको काँधमा आउँछ। साहित्य लेखन, चलचित्र निर्माण, संगीत सिर्जना वा पर्यटन प्रवर्द्धन जस्ता माध्यममार्फत विश्वसमक्ष नेपाललाई प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। यस्ता योगदानले राष्ट्रको पहिचानलाई अझ बृहत् बनाउँछ। नेतृत्व भनेको केवल राजनीतिमा कुर्सी सम्हाल्नु मात्र होइन; जिम्मेवारी लिन सक्ने हिम्मत, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र राष्ट्रप्रेमको अभ्यास नै नेतृत्व हो।
तर युवाको यात्रा सजिलो छैन। रोजगारको अवसर सीमित छ, शिक्षाको गुणस्तर अपेक्षाकृत कमजोर छ, राजनीतिक अस्थिरता र सामाजिक विभेद अझै जरा गाडेर बसेका छन्। विश्वविद्यालयको प्रमाणपत्र पाए पनि रोजगारी नपाउने समस्या डरलाग्दो बन्दै गएको छ। कैयौँ युवा निराश भई विदेश जान बाध्य छन्। खाडी मुलुकमा कठिन श्रम गरेर परिवार पाल्ने बाध्यता हाम्रो देशका लागि ठूलो चिन्ता हो, किनकि यसले दीर्घकालीन रूपमा जनशक्ति र क्षमता दुवै गुमाइरहेको छ।
यसबाहेक, प्रविधि र सामाजिक सञ्जालले अवसरसँगै चुनौती पनि थपेका छन्। अत्यधिक समय सामाजिक सञ्जालमै बिताउने प्रवृत्ति, साइबर अपराध, नशा, र मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या युवामाझ बढ्दै गएका छन्। डिप्रेसन, तनाव र निराशा जस्ता समस्या व्यक्तिगत मात्र होइन, सामाजिक चुनौती पनि बनेका छन्। समयमै सचेत नभए यसले भविष्यमा अझ ठूलो संकट निम्त्याउन सक्छ। तर चुनौतीहरूले युवालाई अझ बलियो बनाउन सक्छन्, यदि उनीहरूले समस्या चिन्न सके र अवसरलाई उपयोग गर्न सके भने।
यसलाई समाधान गर्न सरकार, समाज र निजी क्षेत्र सबैको साझा प्रयास चाहिन्छ। सरकारले व्यवहारिक र गुणस्तरीय शिक्षा दिनुपर्छ, सीपमूलक तालिम बढाउनुपर्छ, रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्छ। निजी क्षेत्रले युवालाई उद्यमशील बनाउन वातावरण तयार गर्नुपर्छ। परिवार र समाजले उनीहरूको सपनालाई सम्मान गर्नुपर्छ, र विभेद वा पुराना सोचलाई अन्त्य गर्नुपर्छ। यसरी मात्र युवाको जोश र क्षमतालाई देश विकासमा पूर्ण रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
त्यसैले, युवापुस्ता राष्ट्रको मेरुदण्ड मात्र होइन, मुटु पनि हुन्। उनीहरूको सपना व्यक्तिगत चाहना मात्र होइन, राष्ट्रिय भविष्यसँग गाँसिएको हुन्छ। चुनौती धेरै छन्, तर ती चुनौती पार गर्ने सामर्थ्य पनि युवामै निहित छ। यदि उनीहरूले आफ्नो ऊर्जा, सीप र प्रतिबद्धतालाई सकारात्मक दिशामा लगाउन सके भने—समृद्ध नेपाल कुनै कल्पना होइन, वास्तविकता बन्नेछ। युवाको सपना नै राष्ट्रको सपना हो, र उनीहरूको संघर्ष नै भोलिको समृद्ध नेपालको जग हो।
लेखक मानमती रावल दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसकी विद्यार्थी हुन्।