प्रकृति भनेको हाम्रो वरिपरिको संसार हो—आकाश, पृथ्वी, पहाड, नदी, जंगल, जन नको बोटबिरुवा, फूलफूल र अनगिन्ती जीवजन्तुहरूको संसार। यो केवल हाम्रो आँखाले देखिने सुन्दरता मात्र होइन, जीवनको मूल स्रोत हो। मानव सभ्यताको विकास प्रकृतिसँगै सुरु भएको हो। आदिम मानिसले आफ्नो पहिलो आश्रय गुफामा पाएको थियो, पहिलो भोजन फलफूल र कन्दमूल थियो, र पहिलो सिकाइ प्रकृतिको संकेतबाट आएको थियो। आज हामी आधुनिक प्रविधि र सुविधासहितको संसारमा बाँचिरहेका छौं, तर हाम्रो अस्तित्व र जीवनको आधार अझै पनि प्रकृति नै हो। प्रकृति नभएको संसार कल्पना मात्र हो, वास्तविकता होइन। त्यसैले प्रकृतिको महत्व बुझ्नु, यसको मूल्यांकन गर्नु र यसको संरक्षण गर्नु हाम्रो साझा कर्तव्य हो।
मानव जीवन प्रकृतिबिनाको कल्पना नै गर्न सकिँदैन। हामी श्वास फेर्ने वायु, पिउने पानी, खाने अन्न, फलफूल र तरकारी सबै प्रकृतिले दिएको उपहार हुन्। कुनै पनि मानव निर्मित कारखाना वा प्रविधिले अक्सिजन उत्पादन गर्न सक्दैन, वर्षा गराउन सक्दैन वा सूर्यको प्रकाश दिन सक्दैन। यी सबै कुरा प्रकृतिको वरदान हुन्। मानिसले आधुनिक जीवनशैली निर्माण गर्न विज्ञान र प्रविधिको सहारा लिएको भए पनि विज्ञान र प्रविधि नै प्रकृतिको सिद्धान्त र नियममा आधारित छन्। हामीले प्रयोग गर्ने ऊर्जा, चाहे त्यो पेट्रोल होस्, विद्युत् होस् वा ग्यास, सबैको मूल स्रोत प्रकृति नै हो। यो कुरा बुझ्दा मात्र हामीलाई प्रकृतिको महत्वको वास्तविक गहिराइ महसुस हुन्छ।
प्रकृति केवल जीवन टिकाउने साधन मात्र होइन; यो आत्मिक शान्ति र सौन्दर्यको स्रोत पनि हो। हिमालको चिसो हावा, नदीको कलकल आवाज, जंगलको हरियाली र फूलको सुगन्धले मानिसको मनलाई शान्त बनाउँछ। व्यस्त र तनावपूर्ण जीवन बिताइरहेका मानिसहरू प्रकृतिको नजिक पुग्दा आफ्नो मानसिक तनाव कम गर्न सक्छन्। मनोवैज्ञानिकहरूले पनि यसलाई प्रमाणित गरेका छन् कि प्राकृतिक वातावरणमा समय बिताउँदा मानिसको मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ। यसैले नै मानिसहरू शहरको कोलाहलबाट टाढा पहाड, ताल, समुद्र किनारा वा जंगलतिर घुम्न जान रुचाउँछन्।
नेपालको सन्दर्भमा प्रकृतिको महत्व अझ बढी छ। हाम्रो देश प्राकृतिक सम्पदाको खानी हो। हिमाल, पहाड, तराई, नदी, ताल, जलप्रपात, जंगल, चराचुरुङ्गी र जैविक विविधताले भरिपूर्ण यस धर्तीले हामीलाई अनगिन्ती सम्पदा दिएको छ। संसारकै उच्चतम शिखर सगरमाथादेखि लिएर अन्नपूर्ण, माछापुच्छ्रे, लाङटाङ, गोरखा र तामाङ हेरिटेज ट्रेल जस्ता प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण क्षेत्रहरूले नेपाललाई पर्यटकहरूको आकर्षणको केन्द्र बनाएका छन्। यो केवल आर्थिक दृष्टिले मात्र नभई सांस्कृतिक र राष्ट्रिय गौरवको विषय पनि हो। प्रकृतिले नै नेपाललाई ‘गौरवको फूलबारी’ बनाएको छ।
प्रकृतिको महत्व बुझ्न हाम्रो संस्कृति र धार्मिक परम्पराले पनि मद्दत गर्छ। हिन्दू र बौद्ध धर्ममा प्रकृतिको प्रत्येक अंशलाई पूजनीय मानिन्छ। नदीहरूलाई देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ, पीपल र बर रूखलाई देवत्व प्रदान गरिएको छ। पहाड र गुफाहरूलाई ध्यानस्थल र तपोभूमि बनाइएको छ। यसरी हाम्रो संस्कृति र धर्मले प्रकृतिलाई केवल भौतिक सम्पत्ति नभई आध्यात्मिक मूल्यको रूपमा सम्मान गरेको छ। यसैले हाम्रो परम्परागत जीवनशैली प्रकृतिसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको छ। आजको आधुनिक युगमा जब मानिस प्रकृतिसँगको सम्बन्ध कमजोर हुँदै गएको छ, यो परम्परागत दृष्टिकोण अझै पनि प्रासंगिक छ।
प्रकृति जैविक विविधताको घर हो। यसमा अनगिन्ती जीवजन्तु र वनस्पतिहरू छन्, जसको सहअस्तित्वले पारिस्थितिक सन्तुलन कायम राखेको छ। यदि कुनै प्रजाति लोप हुन्छ वा जंगल अत्यधिक कटान हुन्छ भने वातावरणीय सन्तुलन बिग्रन्छ, जसले जलवायु परिवर्तन, प्राकृतिक विपत्ति र स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या निम्त्याउँछ। हामीले अहिले विश्वव्यापी रूपमा जलवायु परिवर्तनका समस्या भोगिरहेका छौं—ग्लोबल वार्मिङ, समुद्रको सतह वृद्धि, असामान्य वर्षा, बाढी, सुख्खा, चट्याङ, भूकम्प र अन्य प्राकृतिक प्रकोप। यी सबै समस्या मानव गतिविधिका कारण प्रकृतिमा आएको असन्तुलनकै परिणाम हुन्। त्यसैले प्रकृति हाम्रो अस्तित्वको ग्यारेन्टी हो, र यसको सन्तुलन बिग्रिँदा हामी पनि संकटमा पर्छौं।
मानव सभ्यताको आर्थिक प्रगति पनि प्रकृतिमा निर्भर छ। कृषि, वनजङ्गल, खनिज सम्पदा, जलविद्युत् र पर्यटनजस्ता क्षेत्रहरू प्राकृतिक स्रोतबिना सम्भव छैनन्। नेपालको अर्थतन्त्रमा कृषि र पर्यटनको ठूलो हिस्सा छ, र यी दुवै प्रकृतिमा आधारित छन्। यदि प्राकृतिक सम्पदाको विवेकपूर्ण उपयोग गरियो भने हाम्रो देश आत्मनिर्भर र समृद्ध बन्न सक्छ। तर प्राकृतिक स्रोतको अन्धाधुन्ध शोषणले हाम्रो भविष्य अन्धकारमय बनाउँछ। प्राकृतिक सम्पदा सीमित छन्, त्यसैले यसलाई जोगाउन र सही तरिकाले प्रयोग गर्न हामी सबै सचेत हुनुपर्छ।
आजको युगमा प्रकृतिको महत्व बुझेर मात्र पुग्दैन, यसको संरक्षण र संवर्द्धन गर्न सक्रिय प्रयास गर्नुपर्छ। शहर विस्तार, औद्योगिकीकरण, अत्यधिक उपभोग, रासायनिक पदार्थको प्रयोग, प्लास्टिक प्रदूषण, नदी र तालको प्रदूषण, र वन कटान जस्ता समस्याले प्रकृतिलाई क्षति पुर्याइरहेका छन्। यसले गर्दा मौसममा असामान्य परिवर्तन, स्वास्थ्य समस्या, जल संकट र खाद्य असुरक्षाजस्ता चुनौतीहरू बढिरहेका छन्। अब प्रकृतिलाई जोगाउने उपाय अपनाउन ढिला गर्नु हाम्रो भविष्यसँग खेलबाड गर्नु हो।
प्रकृतिको संरक्षणका लागि वृक्षारोपण, पुनर्चक्रण, नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोग, पानीको बचत, र वातावरणमैत्री प्रविधि विकास गर्नुपर्नेछ। सरकारले वातावरणीय कानुनलाई कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्नुपर्छ भने नागरिकले पनि आफ्नो जीवनशैलीलाई वातावरणमैत्री बनाउनुपर्छ। हाम्रो व्यक्तिगत सानो प्रयासले ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ। यदि हरेक मानिसले आफ्नो वरिपरिको वातावरण सफा राख्यो, रूख रोप्यो, प्लास्टिकको प्रयोग कम गर्यो भने प्रकृति पुनः हरियाली बन्न सक्छ।
प्रकृति केवल साधन वा स्रोत होइन, यो हाम्रो जीवनको आत्मा हो। यसले हामीलाई नि:स्वार्थ प्रेम, अक्सिजन, पानी, अन्न र आश्रय दिएको छ। हामीले यसलाई आमा वा मित्रको रूपमा सम्मान गर्नुपर्छ। यसको उपेक्षा गर्दा हामी आफैंलाई क्षति पुर्याइरहेका हुन्छौं। हाम्रो भविष्य पुस्तालाई सुरक्षित, स्वस्थ र सुन्दर पृथ्वी दिनु हाम्रो नैतिक जिम्मेवारी हो। यदि हामीले आज प्रकृतिलाई सम्मान र प्रेमसाथ व्यवहार गर्न सक्यौं भने मात्र हाम्रो जीवन र सभ्यता दीर्घकालीन रूपमा टिक्नेछ।
नेपालमा रहेका हिमाल, पहाड, नदी, ताल, जंगल र वन्यजन्तुहरूले हामीलाई हाम्रो पहिचान दिएको छ। यो धर्ती हाम्रो गर्व हो। तर यही धर्ती संकटमा परिरहेको छ। यसलाई जोगाउने जिम्मेवारी केवल सरकारको मात्र होइन, हरेक नागरिकको हो। घर वरिपरिको सानो सफाइ अभियानदेखि लिएर राष्ट्रिय स्तरको संरक्षण योजनामा सहभागिता जनाउनु हामी सबैको दायित्व हो।
मानव र प्रकृतिको सम्बन्ध अत्यन्त गहिरो छ। हामी प्रकृतिबाटै जन्मिएका हौं र अन्ततः यहीमा विलीन हुन्छौं। त्यसैले प्रकृतिको सम्मान गर्नु भनेको जीवनको सम्मान गर्नु हो। हामीले विज्ञान र प्रविधि विकास गर्दै गर्दा प्रकृतिलाई उपेक्षा गर्यौं भने त्यो प्रगति हाम्रो विनाशको कारण बन्न सक्छ। प्रकृति र प्रगति सन्तुलित रूपमा अघि बढ्नुपर्छ। यो कुरा बुझ्ने समय यही हो।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा प्रकृतिको महत्व अनन्त छ। यसको महिमा केवल शब्दमा व्यक्त गर्न सकिँदैन। यो हाम्रो जीवनको आधार, संस्कृतिको धरोहर, अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड, मानसिक शान्तिको स्रोत र भविष्यको आशा हो। यसैले हामीले प्रकृतिप्रति कृतज्ञता, सम्मान र प्रेम देखाउनुपर्छ। यसको संरक्षणमा सक्रिय भएर सहभागी हुनुपर्छ। यदि हामीले प्रकृतिलाई जोगाउन सक्यौं भने मात्र हाम्रो जीवन सुरक्षित हुन्छ, र यदि हामीले यसलाई नष्ट गर्यौं भने हाम्रो अस्तित्व नै समाप्त हुनेछ। प्रकृति हाम्रो साथी हो, हाम्रो आमा हो, हाम्रो जीवनको मेरुदण्ड हो—यसको सम्मान र संरक्षण हाम्रो पहिलो कर्तव्य हो।
लेखक:- चन्द्र सिंह धामी दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका सहायक प्राध्यापक हुन्।