पढाइ सक्नेबित्तिकै हातमा आएको प्रमाणपत्र धेरैका लागि सफलता र उज्यालो भविष्यको संकेतजस्तो लाग्छ। तर जब त्यही प्रमाणपत्र लिएर रोजगार खोज्दा पनि हात खाली हुन्छ, त्यतिबेला त्यो प्रमाणपत्रले दिएको गर्वभन्दा पनि त्यसको बोझ अझ गहिरो महसुस हुन्छ। आजको समयको कठोर यथार्थ यही हो कि पढाइ सकियो, डिग्री हातमा आयो, तर स्थिर र आफ्नो सीपसँग मेल खाने रोजगारी भने पाइएन। यो कुरा व्यक्तिगत मात्र होइन, हाम्रो समाज र प्रणालीको गहिरो प्रतिबिम्ब हो। गाउँमा बस्दा पढाइलाई जीवनको सबैभन्दा ठूलो लगानी र भविष्यको आधार मानिन्छ। परिवार र समाज दुवैको अपेक्षा यही हुन्छ कि पढाइ सकेपछि आफ्नो खुट्टामा उभिन सकिन्छ, परिवारलाई गर्वको अनुभूति गराउन सकिन्छ, र आफ्नो जीवनलाई सहज र सम्पन्न बनाउन सकिन्छ। तर शहरमा आएर रोजगारीको वास्तविकता बुझ्दा यो सोचाइ धेरै हदसम्म भ्रम साबित हुन्छ।
रोजगारी पाउन नसक्दा व्यक्तिगत रूपमा भोगिने पीडा मात्र होइन, यो अनुभवले सम्पूर्ण सामाजिक र पारिवारिक सम्बन्धहरूमा असर पुर्याउँछ। गाउँबाट शहर आउँदा आफ्नो सपना मात्रै होइन, आमाबाबुको आशा, परिवारको अपेक्षा र समाजको दृष्टि पनि बोकेर आउनुपर्छ। गाउँमा पढाइलाई ठूलो काम ठानिन्छ, डिग्री हासिल गर्नु भनेको सफलता प्राप्त गर्नु हो भन्ने मान्यता प्रबल छ। तर शहरमा आएर काम खोज्दा पढाइ र डिग्री मात्र पर्याप्त हुँदैन भन्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ। यसले मनमा निराशा ल्याउँछ, आत्मविश्वासलाई खलबल्याउँछ र जीवनप्रतिको दृष्टिकोण नै बदलिदिन्छ। साथीहरूलाई विदेशमा गएर काम गरेको देख्दा, कोही राजधानीमा संघर्ष गरेर केही गरिरहेको देख्दा, आफ्नै अवस्था अझै अलमलमा हुँदा, मनमा असहजता र हीनताको भावना पनि जाग्छ।
बेरोजगारीले जीवनमा ल्याउने परिवर्तनहरू गहिरा हुन्छन्। यो केवल आर्थिक अभाव मात्र होइन, आत्मसम्मान र आत्मविश्वासमाथि पनि ठुलो प्रहार हो। काम नभएपछि आफ्नो क्षमतामाथि नै शंका आउन थाल्छ। “के मेरो पढाइ काम लागेन? के म पर्याप्त योग्य छैन?” भन्ने प्रश्नहरू मनमा घुमिरहन्छन्। यस्तो अवस्थामा परिवार र समाजको अपेक्षा अझै ठूलो बोझजस्तो महसुस हुन्छ। पढाइमा गरिएको लगानी, शहरमा आएको संघर्ष, यसमा बितेको समय सबैको हिसाब गर्दा आफूलाई असफल ठान्ने अवस्था आउँछ। नेपालजस्तो मुलुकमा जहाँ रोजगारको अवसर सीमित छ र शिक्षाको गुणस्तर र बजारको मागबीच ठुलो अन्तर छ, त्यहाँ यस किसिमको पीडा धेरै युवाले भोगिरहेका छन्।
रोजगारी पाउन गाह्रो हुनुको कारणलाई गहिरो रूपमा विश्लेषण गर्दा यो व्यक्तिगत क्षमतामा मात्र सीमित समस्या होइन। प्रणालीगत असन्तुलन, नीति निर्माणमा कमजोरी, र अवसरको असमान वितरणले यस समस्यालाई जटिल बनाएको छ। नेपालमा उच्च शिक्षामा भर्ना हुने युवाको संख्या दिनप्रतिदिन बढिरहेको छ। तर शिक्षा प्रणाली रोजगार बजारसँग जोडिन सकेको छैन। विश्वविद्यालयबाट पास भएका हजारौँ विद्यार्थी बजारमा काम खोज्दै आएका छन्, तर बजारमा माग र आपूर्ति बीचको अन्तर अत्यधिक छ। शिक्षाले सिर्जना गरेका सीप र बजारले खोजेका सीपबीच मेल छैन। यसले गर्दा पढेका युवाहरूलाई काम पाउन अझ कठिन हुन्छ। यो समस्याले न केवल बेरोजगारलाई निराश बनाउँछ, बरु समाजको समग्र विकासमा पनि बाधा पुर्याउँछ।
नेपालमा बेरोजगारीको अर्को ठूलो कारण अवसरको केन्द्रीकरण पनि हो। अधिकांश रोजगारका अवसरहरू राजधानी र केही ठूला शहरहरूमा मात्र सीमित छन्। ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारीको अवसर न्यून छ। यस कारण गाउँका युवाहरू शहरतिर पलायन गर्छन्, तर शहरमा पनि अवसर पर्याप्त नभएकाले उनीहरू बेरोजगार हुन्छन्। यो स्थिति ग्रामीण क्षेत्रमा सीपयुक्त युवाको कमी र शहरमा रोजगारीको भीड दुवै सिर्जना गर्छ। यो समस्या दीर्घकालीन रूपमा देशको सामाजिक र आर्थिक संरचनामा असन्तुलन ल्याउने खालको छ। युवाहरूको सीपको सदुपयोग हुन सकिरहेको छैन, र उनीहरूको ऊर्जा निराशा र अलमलमा खेर गइरहेको छ।
बेरोजगारीको समस्या केवल आर्थिक मात्र होइन, मानसिक र भावनात्मक स्तरमा पनि गम्भीर छ। बेरोजगार युवाहरूमा मानसिक तनाव, आत्मविश्वासको कमी, र भविष्यप्रतिको निराशा बढ्दै गएको छ। कहिलेकाहीँ यस्तो स्थिति आत्महत्या वा अन्य खालका मानसिक स्वास्थ्य समस्यासम्म पुग्ने खतरा हुन्छ। यो व्यक्तिगत समस्या मात्र नभई सामाजिक स्वास्थ्यकै सवाल हो। समाजमा युवाहरू नै ऊर्जा र सिर्जनात्मकताको स्रोत हुन्। तर जब ती युवाहरू बेरोजगार भएर दिशाहीन हुन्छन्, तब समाजको उत्पादक शक्ति कमजोर हुन्छ। यो दीर्घकालीन रूपमा देशको विकासलाई असर गर्ने खालको समस्या हो।
नेपालमा रोजगारी नपाउने समस्याको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष प्रवाससँग पनि सम्बन्धित छ। धेरै युवाहरूले आफ्नो भविष्य विदेशमा खोजिरहेका छन्। रोजगारी नपाएको पीडाले धकेलेर उनीहरू वैदेशिक रोजगारमा जान बाध्य छन्। यो अवस्थाले देशभित्र सीपयुक्त जनशक्तिको कमी सिर्जना गरेको छ। विदेश गएका युवाहरूले पठाउने रेमिट्यान्सले देशको अर्थतन्त्रलाई केही हदसम्म टिकाइराखेको छ। तर यसले दीर्घकालीन रूपमा आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको विकासलाई अवरुद्ध बनाएको छ। विदेश जानेहरू प्रायः शारीरिक श्रमको काम गर्छन्, जसले उनीहरूको सीप र सीपको उपयोगलाई सीमित पार्छ। यसरी बेरोजगारीले केवल व्यक्तिगत स्तरमा मात्र होइन, राष्ट्रिय स्तरमा पनि चुनौती सिर्जना गरेको छ।
तर यस समस्याको बीचमा आशाको किरण पनि छ। संघर्षले मानिसलाई बलियो बनाउँछ भन्ने भनाइ यहाँ लागू हुन्छ। बेरोजगारीको यो अवस्था आफैंमा एउटा ठूलो पाठ हो। यसले धैर्य, आत्मविश्लेषण र नयाँ सीप सिक्ने आवश्यकता सिकाउँछ। यो समयलाई आत्मविकासको अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ। प्राविधिक सीप, उद्यमशीलता र नवप्रवर्तनशील सोच सिकेर पनि आफूलाई बदल्न सकिन्छ। यद्यपि यो कुरा भन्न सहज भए पनि गर्न गाह्रो हुन्छ, तर यही संघर्षले भविष्यमा सफलताको आधार तयार पार्छ। बेरोजगारीको पीडाले नयाँ अवसर खोज्ने प्रेरणा पनि दिन्छ। आफूले सिकेको ज्ञानलाई नयाँ तरिकाले प्रयोग गर्ने, नयाँ मार्ग खोल्ने र आफैं अवसर सिर्जना गर्ने मानसिकता पनि यसै अवस्थाबाट जन्मिन सक्छ।
नेपालमा बेरोजगारी घटाउन प्रणालीगत परिवर्तनको आवश्यकता छ। नीति निर्माण तहमा शिक्षा र रोजगारीबीचको सम्बन्धलाई सुदृढ गर्नुपर्नेछ। विश्वविद्यालयहरूले बजारको आवश्यकता बुझेर पाठ्यक्रम परिमार्जन गर्नुपर्छ। प्राविधिक र व्यावसायिक शिक्षामा जोड दिनुपर्छ। युवाहरूलाई केवल डिग्री दिने होइन, जीवन कौशल र उद्यमशील सोच विकास गर्ने प्रणाली चाहिन्छ। सरकारी र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य गरेर रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ। कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि जस्ता क्षेत्रमा अझै धेरै सम्भावना छ। यी क्षेत्रमा लगानी गरेर र युवाहरूलाई सीपयुक्त बनाएर देशमै अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ।
युवा स्वयं पनि आफ्नो सोच परिवर्तन गर्न सक्नुपर्छ। रोजगारीको अर्थ केवल सरकारी जागिर वा ठूला कम्पनीको काम मात्र होइन। साना उद्यम, आत्मरोजगार र सिर्जनात्मक काम पनि अवसर हुन्। आजको विश्व प्रतिस्पर्धात्मक छ। जसले आफ्नो सीप र ज्ञानलाई निरन्तर अद्यावधिक गर्छ, अवसर पाउन सक्दछ। यो सोच समाजमा फैलाउन सकियो भने बेरोजगारीको समस्या केही हदसम्म समाधान गर्न सकिन्छ।
रोजगारी नपाउने व्यक्तिगत अनुभवलाई ठूलो परिप्रेक्ष्यमा हेर्दा यो समस्या केवल मेरो मात्र होइन, मेरो पुस्ताको साझा कथा हो। हजारौँ युवा आज रोजगारीको खोजीमा अलमलिरहेका छन्। उनीहरूको संघर्ष र पीडा व्यक्तिगत मात्रै होइन, समाजको सामूहिक पीडा हो। यस समस्याले हामीलाई आत्मविश्लेषण गर्न र हाम्रो शिक्षादेखि नीति निर्माणसम्मका कमजोरी पहिचान गर्न बाध्य बनाएको छ। व्यक्तिगत रूपमा यो संघर्ष गाह्रो भए पनि यो नै हाम्रो भविष्य निर्माण गर्ने पाठशाला हो। यही कठिनाइले हामीलाई धैर्य, मेहनत र नवप्रवर्तनशील सोच सिकाउनेछ। जीवन अलमलमा भए पनि आशा भने बाँकी छ। ढिलै भए पनि अवसर आउनेछ भन्ने विश्वासले हामीलाई अघि बढाउन प्रेरित गर्छ।
अन्ततः, बेरोजगारीले ल्याएको यो संघर्ष र दोधार केवल असफलताको प्रतीक होइन, परिवर्तनको अवसर पनि हो। यो समयलाई आत्मविकास र आत्मअनुशासनको अभ्यासका रूपमा लिन सकिन्छ। जब समाज, सरकार र युवा सबै मिलेर यस समस्यालाई समाधान गर्नेतर्फ लाग्छन्, तब मात्र यो समस्या घट्नेछ। यसैले बेरोजगारीमा पनि आशा र संघर्षको मूल्य बुझ्नुपर्छ। यो कठिन यात्रा भविष्यको उज्यालो मार्गको तयारी हो। बेरोजगारीको पीडा केवल आजको पीडा होइन, भोलिको सम्भावना हो। यही विश्वास र धैर्यले जीवनलाई नयाँ दिशा दिनेछ।
लेखक: भोजराज अवस्थी “भुपि”
बैतडी