काठमाडौं
समाजले मानिसलाई उसको क्षमता, प्रतिभा, मेहनत र योगदानका आधारमा होइन, उसको बाहिरी स्वरूपका आधारमा मूल्यांकन गर्ने प्रवृत्ति अझै पूर्ण रूपमा अन्त्य भएको छैन। विशेषगरी होचा पुड्का व्यक्तिहरूले आफ्नो शारीरिक कदका कारण बाल्यकालदेखि नै हेपाइ, उपेक्षा, विभेद र अवसरको असमानता भोग्नुपर्ने अवस्था आज पनि कायमै छ। यस्तै सामाजिक दृष्टिकोण, गरिबी, अभाव र संघर्षका अनेकौँ घुम्ती पार गर्दै आफ्नो जीवनलाई अधिकारको अभियान, कलाकारिता र सामाजिक सेवासँग जोडेर अघि बढिरहेका व्यक्तित्व हुन् निर्मल मकराती। उनको कथा केवल एउटा होचा व्यक्तिको संघर्षको कथा होइन। यो गरिबीमा जन्मिएको एउटा बालकले समाजको हेपाइ सहँदै, कक्षा ३ सम्म मात्र पढ्न पाउँदा पनि जीवनसँग हार नमानी आफ्नो अस्तित्व खोज्दै काठमाडौंसम्म आइपुगेको कथा हो। यो कथा अवसर नपाएको व्यक्तिले अवसर सिर्जना गरेको कथा हो। यो कथा व्यक्तिगत पीडालाई सामूहिक आवाजमा बदलिएको कथा हो।
निर्मलको जीवनमा संघर्ष कुनै एउटा घटनाबाट सुरु भएको थिएन। गाउँमा जन्मिएदेखि नै शारीरिक कदका कारण उनले समाजको फरक व्यवहार सहनुपरेको थियो। आर्थिक अवस्था कमजोर थियो। पढ्ने इच्छा हुँदाहुँदै पनि कक्षा ३ सम्म मात्र पढ्न पाए। त्यसपछि जीवनले उनलाई किताब र विद्यालयभन्दा बढी संघर्षका पाठ पढायो। म गरिब घरमा जन्मिएको मान्छे हुँ। पढाइ पनि कक्षा ३ सम्म मात्र पढ्न पाएँ। गाउँमा सानो पुड्के भनेर सबैले हेप्थे। न सम्मान थियो, न कसैले माया गर्थे। निर्मलको यो भनाइले उनको बाल्यकाल कति कठिन थियो भन्ने प्रस्ट पार्छ।
गाउँको हेपाइदेखि काठमाडौंको अनिश्चित यात्रासम्म गाउँमा आफ्नो शारीरिक कदका कारण निरन्तर हेपाइ सहनुपरेपछि जीवन बदल्ने उद्देश्य बोकेर उनी एकदिन काठमाडौं हिँडे। साथमा ठूलो रकम थिएन। भविष्यको कुनै स्पष्ट योजना थिएन। काठमाडौंमा को छ, कहाँ बस्ने, कसरी काम गर्ने भन्ने कुनै जानकारी थिएन।
उनको हातमा थियो(केवल १५० रुपैयाँ।
एकदिन १५० रुपैयाँ लिएर काठमाडौं आएँ। मलाई बसपार्क कहाँ हो भन्ने पनि थाहा थिएन। बसपार्क भनेर थानकोटमा ओर्लिएँ। न फोन थियो, न कोही चिनजानको मान्छे। हिँडेरै काठमाडौं बजार पुगेँ।
आज सम्झँदा पनि त्यो यात्रा उनका लागि सामान्य यात्रा थिएन। त्यो एउटा अनिश्चित भविष्यतर्फको जोखिमपूर्ण पाइला थियो।
न फोन थियो, न चिनजान। न आर्थिक आधार थियो, न बस्ने निश्चित ठाउँ। तर मनमा एउटा कुरा थियो(गाउँको हेपाइ र अभावभन्दा बाहिर निस्केर केही गर्नुपर्छ।
काठमाडौं आइपुगेपछि सुरु भएको संघर्ष अझ कठिन थियो। खान, बस्न र काम खोज्नुपर्ने बाध्यता थियो। आफ्नो शारीरिक अवस्थाका कारण अवसर पाउन झन् कठिन थियो। कहिलेकाहीँ जीवनप्रतिको आशा नै कमजोर हुने अवस्था आएको उनी बताउँछन्। ती पीडा, ती दुःख अहिलेसम्म मनमा छन्। कहिलेकाहीँ त बाँच्न पनि मन नलाग्ने अवस्था आउँथ्यो।
उनको जीवनमा आएका ती दिन सम्झँदा आज पनि उनी भावुक हुन्छन्। हामीलाई गरिखाने वातावरण बनाइदिनेहरूलाई सधैँ सम्मान गर्छु’
काठमाडौंमा संघर्ष गर्दै गर्दा निर्मलको जीवनमा दोहोरी साँझ र कलाकारिता एउटा महत्वपूर्ण मोडका रूपमा आयो।
गीत, संगीत र सांस्कृतिक क्षेत्रमा आफूलाई प्रस्तुत गर्ने अवसर पाएपछि उनको जीवनले विस्तारै नयाँ बाटो समात्न थाल्यो। दोहोरी साँझमा काम गर्ने वातावरण पाएपछि उनलाई केवल रोजगारी मात्र मिलेन, आफ्नो प्रतिभा देखाउने अवसर पनि मिल्यो। उनी दोहोरी साँझका सञ्चालक तथा कलाकारिताको क्षेत्रमा आफूलाई अवसर दिने व्यक्तिहरूप्रति विशेष सम्मान व्यक्त गर्छन्।
दिनप्रतिदिन ती दोहोरी साँझ र कला कमिटी, गीत नभएको भए जिउन पनि गाह्रो हुन्थ्यो। जसले ‘भत्काइदिन्छु खोर’ भनेर गीत बनाउने कलाकारलाई सलाम छ। हामीलाई गरिखाने वातावरण बन्यो। दोहोरी साँझका ती मालिकहरू, जसले हामीलाई रोजगारी दिनुभयो, उहाँहरूलाई सधैँभरि हाम्रो सम्मान छ।
उनका लागि दोहोरी साँझ केवल मनोरञ्जनको क्षेत्र थिएन। त्यो जीवन धान्ने आधार बन्यो।
काठमाडौंमा भाडा तिर्न, खान र बस्नसमेत कठिन हुने अवस्थामा दोहोरी साँझले दिएको रोजगारीले उनको जीवनलाई निरन्तरता दियो। अहिले हामीलाई गरिखाने गुजारा बनेको छ। काठमाडौंमा भाडा तिर्न, खान र बस्न मात्र ठिक हुन्छ। यो पनि दोहोरी साँझका सञ्चालकज्यूका कारण हाम्रो रोजगारी बनेको हो। नत्र हामीले मर्नुबाहेक केही थिएन।
यो भनाइमा उनले भोगेको आर्थिक संघर्ष मात्र होइन, अवसर पाउँदा एउटा व्यक्तिले कसरी आफ्नो जीवन सम्हाल्न सक्छ भन्ने वास्तविकता पनि लुकेको छ।
कलाकारिता उनको रोजगारी मात्र होइन, आत्मसम्मानको माध्यम निर्मलले कलाकारितालाई आफ्नो जीवन धान्ने माध्यमसँगै सामाजिक सन्देश दिने शक्तिशाली माध्यमका रूपमा पनि बुझेका छन्। शारीरिक कद सानो भएकै कारण कसैलाई कमजोर, असक्षम वा मनोरञ्जनको पात्रका रूपमा हेर्नु गलत भएको उनको धारणा छ।
उनका लागि मञ्चमा उभिनु भनेको आफ्नो प्रतिभा देखाउनु मात्र होइन, समाजलाई एउटा प्रश्न गर्नु पनि हो(मानिसको पहिचान उसको शरीरले निर्धारण गर्छ कि उसको क्षमता र कर्मलेरु
दोहोरी तथा सांस्कृतिक क्षेत्रको यात्रामा उनले अनेकौँ अनुभव बटुले। ठमेलस्थित फेवा दोहोरी साँझसँग जोडिएर काम गर्ने अवसरले उनको कलाकारिता र सामाजिक यात्रालाई थप विस्तार गर्यो।
कलाकार समितिसम्म पुग्नु उनका लागि व्यक्तिगत उपलब्धि मात्र थिएन। आफूजस्ता व्यक्तिले पनि सांस्कृतिक क्षेत्रमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन् भन्ने प्रमाणसमेत थियो। पढाइ गर्नु र पर्नुमा फरक छ, पर्नुले मलाई धेरै मजबुत बनायो’
निर्मल औपचारिक शिक्षाबाट धेरै अगाडि जान सकेनन्। कक्षा ३ सम्मको पढाइपछि आर्थिक परिस्थितिले उनलाई विद्यालयबाट बाहिर ल्यायो।
तर जीवनले उनलाई अर्को किसिमको शिक्षा दियो। पढाइ गर्नु र पर्नुमा फरक छ। पर्नुले हामीलाई धेरै मजबुत बनाएको छ।
उनका लागि जीवनमा भोगाइ नै विश्वविद्यालय बन्यो। समाजले गरेको हेपाइ, आर्थिक अभाव, अवसरको कमी, काठमाडौंको संघर्ष, रोजगारीको खोजी, कलाकारिताको यात्रा र सामाजिक अभियान(यी सबैले उनलाई जीवन बुझ्न सिकाए।
औपचारिक शिक्षा कम भए पनि उनले सामाजिक चेतना, संगठन, नेतृत्व र मानवताको पाठ भने व्यवहारबाट सिके।
व्यक्तिगत पीडालाई सामूहिक आवाजमा बदले
आफूले भोगेको पीडालाई केवल व्यक्तिगत गुनासो बनाएर राखेनन् निर्मलले। उनी नेपाल होचा पुड्का संघसँग जोडिए। संस्थाको नेतृत्व गर्ने अवसरसमेत पाए। त्यसपछि उनको व्यक्तिगत संघर्ष विस्तारै समुदायको सामूहिक संघर्षमा परिणत भयो। होचा पुड्का व्यक्तिहरूको अधिकार, सम्मान, अवसर, सामाजिक सुरक्षा र राज्यको पहुँचका विषयमा उनले निरन्तर आवाज उठाउँदै आएका छन्।
उनको नेतृत्वमा संस्थामार्फत सामुदायिक काम गर्ने अवसर पनि मिल्यो। आफ्नो गाउँमा सामुदायिक भवन तथा खानेपानी निर्माणमा योगदान पुर्याउन सफल भएको उनी बताउँछन्।
तर यति काम गर्दा पनि उनले व्यक्तिगत लाभ लिन नसकेको स्पष्ट पार्छन्। मैले व्यक्तिगत लाभ कहिल्यै लिन सकिनँ। समाजमा भएका होचा पुड्काका लागि केही गर्न खोजेँ।
यही सोच उनको जीवनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष हो। आफ्नो लागि केही नभए पनि आफ्नो समुदायका लागि केही गर्नुपर्छ भन्ने भावनाले उनलाई निरन्तर अघि बढाइरहेको छ।
‘हामी पनि मानव हौँ, हाम्रो पनि सम्मान हुनुपर्छ’
निर्मलको संघर्षको केन्द्रमा एउटै विषय छ( सम्मान।
उनी राज्यसँग दया मागिरहेका छैनन्। विशेष सुविधा मात्र मागिरहेका छैनन्। उनी आफूजस्तै होचा पुड्का व्यक्तिहरूलाई अरू नागरिकसरह सम्मान, अवसर र अधिकार चाहन्छन्। हामी पनि मानव हौँ। हाम्रो पनि सम्मान हुनुपर्छ। राज्यको ध्यान जानुपर्छ।
उनका अनुसार कानुन र नीति बनाउनु मात्र पर्याप्त छैन। व्यवहारमा समेत समानता आवश्यक छ। शिक्षा, रोजगारी, सीप, उद्यमशीलता, सामाजिक सुरक्षा, सार्वजनिक सेवा, भौतिक पूर्वाधार र राज्यका अवसरमा होचा पुड्का व्यक्तिहरूको पहुँच सुनिश्चित हुनुपर्ने उनको माग छ। उनको गुनासो केवल समाजसँग छैन। राज्यसँग पनि छ।
राज्यकोषबाट कहिल्यै सहयोग पाएनौँ। हामीलाई पनि केही सहयोग र अवसर चाहिन्छ। भूकम्पले घर भत्कायो, राज्यले सुनेन निर्मलको जीवनमा अर्को ठूलो पीडा २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पसँग जोडिएको छ। गोरखामा रहेको उनको घर भूकम्पले पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त बनायो। घर भत्किएपछि पनि राज्य र स्थानीय तहबाट अपेक्षित सहयोग नपाएको उनको गुनासो छ।
गोरखामा मेरो घर भत्किएपछि पनि राज्यले कुनै सुनुवाइ गरेन। स्थानीय सरकारलाई पटकपटक जानकारी गराएँ।
उनको पारिवारिक अवस्था पनि सहज छैन।
चार भाइमध्ये उनी साहिँला भाइ हुन्। जेठो र माहिलो दाजु अलग छन्। कान्छो भाइ आफ्नो परिवारसहित बुवा(आमासँग बस्छन्। घरमा दुईवटा कोठा मात्र छन्। त्यसैले गाउँ फर्किंदा समेत उनलाई बस्ने समस्या हुन्छ। कहिलेकाहीँ गाउँ गएपछि पनि सुत्ने ठाउँ हुँदैन। रात काट्न पनि धौधौ पर्छ। काठमाडौं आउनैपर्छ, बाध्यता छ।
यो बाध्यता केवल रोजगारीको होइन। बस्ने सुरक्षित ठाउँ र जीवन धान्ने आधारको अभावले उनलाई काठमाडौं फर्काइरहन्छ। न बैंक ब्यालेन्स छ, न पैसा, तर सामाजिक काम गर्ने मन धेरै छ’
निर्मल आफ्नो आर्थिक अवस्था लुकाउँदैनन्।
न बैंक ब्यालेन्स छ, न पैसा छ। तर सामाजिक काममा मेरो धेरै मन छ। मलाई व्यक्तिगत रूपमा केही चाहिँदैन। हाम्रो समाजमा भएका होचा पुड्काको सम्मान हुनुपर्छ, केही सहयोग पाउनुपर्छ।
यो भनाइमा उनको जीवनको सबैभन्दा ठूलो विरोधाभास देखिन्छ(आफूसँग आर्थिक आधार छैन, आफ्नै घरको समस्या समाधान भएको छैन, काठमाडौंमा भाडा र दैनिक जीवन धान्न संघर्ष गर्नुपर्छस तर पनि उनी आफ्नो समुदायका लागि केही गर्न चाहन्छन्। आफ्नो जीवन सहज बनाउनेभन्दा आफ्नो समुदायका मानिसको अवस्था सुधार्ने चाहना उनको प्राथमिकतामा छ।
२०७२ को भूकम्पपछि पाँच जिल्लामा राहत अभियान आफू पीडामा रहेका बेला पनि निर्मल अरूको पीडा बुझ्ने व्यक्ति बने। २०७२ सालको भूकम्पपछि उनले पाँच जिल्लामा राहत वितरण अभियानमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गरे। घरबारविहीन, विपद्मा परेका र पीडित नागरिकका बीच पुगेरआफुले कमाएको ३५ हजार सहित राहत वितरण गरे।
आफ्नो जीवनमा अभाव र पीडा भोगेका कारण हुन सक्छ, अरूको पीडा उनले नजिकबाट महसुस गरे। राहत वितरणका क्रममा पीडितका अनुहारमा देखिएको पीडा र सहयोग पाएपछि देखिएको आशाले उनलाई सामाजिक सेवाप्रति थप प्रतिबद्ध बनायो। यसले उनको अभियान केवल होचा पुड्का व्यक्तिको अधिकारमा सीमित छैन भन्ने पनि देखाउँछ। समाजले हेप्यो, तर केही हातले समाते पनि निर्मलको जीवनमा सबै अनुभव नकारात्मक मात्र छैनन्। समाजका केही व्यक्तिले हेपे, उपेक्षा गरे, अपमान गरे। तर कठिन अवस्थामा हात थाम्ने मानिस पनि भेटिए।
विशेषगरी कलाकारिता र दोहोरी साँझको क्षेत्रले उनलाई रोजगारी र जीवन धान्ने अवसर दिएको उनी बताउँछन्।
त्यसैले उनी समाजसँग निराश भएर मात्र बस्न चाहँदैनन्। उनलाई सहयोग गर्ने, सम्मान गर्ने र अवसर दिने सबैप्रति उनी कृतज्ञ छन्। उनको बुझाइमा समस्या सम्पूर्ण समाज होइनस समस्या समाजमा अझै बाँकी रहेको पूर्वाग्रही सोच हो।
‘हामीलाई दयाको पात्र होइन, अवसरको हकदार बनाइयोस्’ निर्मलको माग दया होइन। उनी आफूजस्ता व्यक्तिहरूलाई दया गरेर हेर्नुभन्दा अवसर दिनुपर्ने बताउँछन्। उनका अनुसार होचा पुड्का व्यक्तिहरूलाई कमजोर वा असक्षम ठान्नु नै सबैभन्दा ठूलो विभेद हो। उनीहरूलाई शिक्षा, रोजगारी, सीप, नेतृत्व र सिर्जनशीलताको अवसर दिइयो भने उनीहरूले पनि समाज र राष्ट्रका लागि महत्वपूर्ण योगदान गर्न सक्छन्।
उनको आफ्नै जीवन यसको उदाहरण हो।
कक्षा ३ सम्म पढेका, गाउँमा हेपिएका, १५० रुपैयाँ बोकेर काठमाडौं आएका र बसपार्कसमेत नचिनेका निर्मल आज सामाजिक अधिकारको आवाज उठाउने व्यक्ति बनेका छन्। कलाकारितामा आफ्नो स्थान बनाएका छन्। संगठनको नेतृत्व गरेका छन्। सामुदायिक काम गरेका छन्। विपद्को समयमा राहत वितरण गरेका छन्।
अब नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वमा ल्याउने लक्ष्य
दुई दशकभन्दा लामो संघर्षपछि पनि निर्मलको यात्रा रोकिएको छैन। अब उनको लक्ष्य आफूले सुरु गरेको अभियानमा नयाँ पुस्तालाई जोड्नु हो।
उनी नयाँ पुस्ताका होचा व्यक्तिहरूलाई नेतृत्वमा ल्याउन चाहन्छन्। उनीहरूलाई सीप, प्रशिक्षण, आत्मविश्वास र अवसर दिनुपर्ने उनको धारणा छ।
उनको बुझाइमा कुनै पनि आन्दोलन एक व्यक्तिको नेतृत्वमा मात्र टिक्न सक्दैन। नयाँ पुस्ताले नेतृत्व सम्हाले मात्र अभियान दीर्घकालीन रूपमा बलियो बन्न सक्छ। त्यसैले उनी आफ्नो अनुभव नयाँ पुस्तालाई उजागर गर्न चाहन्छन्।
संघर्षको दुई दशकले दिएको सन्देश निर्मल मकरातीको जीवनलाई नजिकबाट हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ(परिस्थितिले उनलाई पटकपटक रोक्न खोज्यो, तर उनको इच्छाशक्तिले उनलाई अघि बढाइरह्यो।
गरिबीले पढाइ रोक्यो। समाजको हेपाइले आत्मविश्वास कमजोर बनाउन खोज्यो। काठमाडौंको अपरिचित वातावरणले चुनौती थप्यो। आर्थिक अभावले जीवन कठिन बनायो। भूकम्पले घर भत्कायो। राज्यबाट अपेक्षित सहयोग नपाएको पीडा रह्यो।
तर उनी रोकिएनन्। दोहोरी साँझले उनलाई रोजगारी दियो। कलाकारिताले पहिचान दियो। सामाजिक अभियानले उद्देश्य दियो। नेपाल होचा पुड्का संघले सामूहिक आवाज उठाउने मञ्च दियो।
आज उनी आफूले पाएको अवसरलाई आफ्नो मात्र उपलब्धि मान्दैनन्। आफूजस्तै अरू मानिसले पनि अवसर पाउनुपर्छ भन्ने आवाज उठाइरहेका छन्। ‘कद सानो होला, तर सपना ठूलो छ’ निर्मल मकरातीको जीवनले समाजलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोधिरहेको छ( हामी मानिसलाई उसको शरीरले चिनिरहेका छौँ कि उसको क्षमतालेरु कद सानो हुनु कुनै व्यक्तिको क्षमता सानो हुनु होइन। शरीरको उचाइले सपना, सोच, प्रतिभा र योगदानको उचाइ निर्धारण गर्दैन।
निर्मलले आफ्नै जीवनबाट यसको जवाफ दिएका छन्।
गाउँमा ‘पुड्के’ भनेर हेपिएको बालक आज अधिकारको आवाज उठाइरहेको छ। १५० रुपैयाँ बोकेर काठमाडौं छिरेको युवा आज सामाजिक अभियानको नेतृत्व गरिरहेको छ। अवसर नपाएको व्यक्ति कलाकार बनेको छ। आफ्नो घरको समस्या समाधान हुन नसकेको व्यक्तिले अरूका लागि सामुदायिक भवन र खानेपानी निर्माणमा योगदान दिएको छ। आफैं अभावमा रहेको व्यक्ति विपद्का पीडितका लागि राहत बोकेर पुगेको छ। यही नै निर्मल मकरातीको वास्तविक परिचय हो उनी भन्छन्(मलाई व्यक्तिगत रूपमा केही चाहिँदैन। हाम्रो समाजमा भएका होचा पुड्काको सम्मान हुनुपर्छ। हामीले पनि केही सहयोग पाउनुपर्छ। हामी पनि मानव हौँ, हाम्रो पनि सम्मान हुनुपर्छ। उनको आवाजमा व्यक्तिगत पीडाभन्दा सामूहिक पीडा ठूलो छ। आफ्नै जीवनको अभावभन्दा समुदायको भविष्यको चिन्ता ठूलो छ। निर्मलको संघर्ष अझै सकिएको छैन।
तर उनको यात्राले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिइसकेको छ(कदले मानिसको उचाइ नापिँदैन। मानिसको वास्तविक उचाइ उसको संघर्ष, आत्मविश्वास, कर्म, प्रतिभा र समाजका लागि गरेको योगदानले निर्धारण गर्छ। आज पनि काठमाडौंको एउटा भाडाको कोठामा जीवन धान्न संघर्ष गरिरहेका निर्मल मकरातीसँग बैंक ब्यालेन्स छैन, आफ्नै सुरक्षित घर छैन, आर्थिक सुनिश्चितता छैन। तर उनीसँग एउटा ठूलो सम्पत्ति छ(आफ्नो समुदायका लागि केही गर्नुपर्छ भन्ने अठोट र त्यही अठोटले उनलाई आज पनि अघि बढाइरहेको छ।
उनको आगामी लक्ष्य पनि स्पष्ट छ(होचा पुड्का व्यक्तिहरूको अधिकारको आवाज अझ बलियो बनाउने, नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वमा ल्याउने, कलाकारितामार्फत सामाजिक चेतना फैलाउने र होचा पुड्का व्यक्तिलाई दयाको पात्र होइन, समान अधिकार र अवसर भएको सम्मानित नागरिकका रूपमा स्थापित गर्ने।
निर्मलको जीवनकथा अन्ततः एउटा व्यक्तिको कथा मात्र होइन। यो समाजका लागि ऐना हो।
त्यो ऐनामा देखिन्छ(अभावले मानिसलाई कमजोर बनाउन सक्छ, समाजको हेपाइले मन दुखाउन सक्छ, राज्यको उपेक्षाले पीडा थप्न सक्छस तर इच्छाशक्ति, संघर्ष र आत्मविश्वास बाँकी रहेसम्म मानिसको यात्रा रोकिँदैन।
कद सानो हुन सक्छ, तर सपना सानो हुँदैन। संघर्ष कठिन हुन सक्छ, तर सम्भावना कहिल्यै सानो हुँदैन।
